همه موجودات سنگين و سبک، بزرگ و کوچک، و نيرومند و ضعيف، در اصول حيات و هستي يکسان اند و آفرينش آسمان و هوا و بادها و آب يکي است. پس در آفتاب و ماه و درخت و گياه و آب و سنگ و اختلاف شب و روز و جوشش درياها انديشه کن... که نشانه هاي روشن پروردگارند.
در اديان و فرهنگ هاي مختلف جهان، درخت و درختکاري جايگاه خاصي دارد. دين مقدس اسلام نيز به کاشت درخت تشويق و ترغيب کرده است و بعضي از بزرگان دين به اين امر اشتغال داشته اند. حضرت علي (ع) در مدينه باغ هاي خرماي فراواني به وجود آورد و بيشتر آنها را در راه خدا وقف کرد. پيامبر(ص) نيز مي فرمايد: «اگر شخصي درختي بکارد يا مزرعه اي را به زير کشت ببرد و انسان ها، حيوانات يا پرندگان از آن بخورند، اين کار صدقه اي از طرف آن شخص شمرده مي‌شود».

پيوند درختکاري با معنويت
پيامبر اکرم (ص) به کسي که درخت مي نشانْد فرمود: «مي خواهي تو را به نشاندن درختي راهنمايي کنم که استوارتر، رشدش بيشتر، ميوه اش خوش تر و بادوام تر از اين درخت باشد؟» عرض کرد: بلي يا رسول اللّه. حضرت فرمود: «هر بار که صبح يا شب تسبيحات اربعه بگويي، براي هر تسبيح، ده درخت از انواع ميوه ها در بهشت براي تو کاشته مي‌شود». آن مرد عرض کرد: يا رسول اللّه، من شما را شاهد مي گيرم که اين محل را وقف فقيران کردم.

نابودي درختان؛ نابودي زندگي
جنگل ها، نقش مهمي در بهداشت و به سازي و همين طور سلامت انسان دارند. يک هکتار جنگل کاج مي تواند 36 تن گرد و غبار را در عرض سال پاکيزه کند. ايجاد کمربند سبز و جنگل هاي مصنوعي در نواحي صنعتي و حوالي شهرها، سبب پديد آمدن محيط زيست براي پرندگان، گياهان و جانوران مختلف مي‌شود.
جنگل، گرد و غبار را در خود رسوب مي دهد و بر اين اساس، جنگل را ريه سبز شهرها گفته اند. جنگل، آب را تصفيه و در خود ذخيره مي کند. از برخي درختان اسانس هايي پخش مي‌شود که باعث از بين رفتن بسياري از ميکروب ها و جانوران ريز مي‌شود؛ مانند درخت کاج که ميکروب سل را از بين مي برد. خلاصه آنکه وجود جنگل براي يک کشور برکت مي آورد.

 

پيامبرصلي الله عليه وآله :
ما مِن رَجُلٍ يَغرِسُ غَرساً إلاّ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ مِنَ الأجرِ قَدرَ ما يَخرُجُ مِن ثَمَرِ ذلِكَ الغَرسِ
هر كه نهالي بكارد ، خداوند به مقدار ميوه‏اي كه از آن درخت به دست مي‏آيد ، در نامه اعمال او پاداش مي‏نويسد
كنزالعمّال ، ح 9057 .
 
امام صادق‏عليه السلام :
لاتَقطَعُوا الثِّمارَ فَيَبعَثَ اللَّهُ عَلَيكُم العَذابَ صَبًّا
درختان ميوه را قطع نكنيد كه خداوند بر شما عذاب فرو مي‏ريزد
الكافي ، ج 5 ، ص 294 .


بهره گيري از جنگل و درختان
در چرخه طبيعت، درخت نقش مهمي ايفا مي کند. همچنين در زندگي انسان و حيوان نيز تأثير زيادي دارد و استفاده مناسب از جنگل، باعث حفظ و نگهداري آن مي‌شود. پاکيزگي هوا، زيبايي محيط زندگي، حفظ و توليد خاک و چوب، جلوگيري از بلاياي طبيعي، کنترل آب هاي زيرزميني و...، همه به وجود درخت و جنگل بستگي دارد. به همان ميزان که از طبيعت، جنگل و درختان بهره مي گيريم، بايد در حفظ، کاشت و داشت آن هم کوشا باشيم. بسياري از شيوه هاي بهره وري انسان از درخت، به قدمت خود انسان است. نمي توان حتي تصور کرد که بدون درخت چگونه تمدن مي توانست پيشرفت کند و به مرز کنوني برسد.
درخت يكي از زيباترين مظاهر خلقت و جلوه اي از تجليات آفريدگار عالم است.
درخت نماد آباداني و شاخص سبزي و خرمي و مظهر زندگي و باعث تلطيف هوا و موجب آسايش و رفاه آنان و صفا و پاكي طبيعت مي باشد، حتي يكي از مواهب و نعمت هاي خداوند در آخرت و يكي از ويژگي هاي بهشت و رضوان حق تعالي كه در آيات كريمه و روايات شريفه بارها به آن اشاره شده است:«جناتي است كه از زير درختانش نهرهاي گوارا جاريست» كه البته در ميان اين اشجار، درختان ميوه دار نيز وجود دارد. ميوه هايي كه به تعبير قرآن «وفاكهه مما يتخيرون» و از نظر ظاهري مشابه با ميوه هاي دنياست، ولي از جهت مزه و مرغوبيت قابل قياس نمي باشد.
ديگر آن كه واژه جنات به معني باغ هايي است كه از درخت و گياه پوشيده شده و از انبوهي درختان سياه مي نمايد. در بعضي ديگر از آيات و روايات، از تركيب «شجره طيبه» «شجره خبيثه» و نيز «شجره ممنوعه» ياد شده كه البته معناي سمبليك و شايد استعاري داشته باشد. در جاي ديگر قرآن خداوند در داستان بعثت حضرت موسي(ع) از درختي ياد مي كند كه در محل وادي مقدس طوي و در طور سينا به وسيله درختي كه در ميان شاخه هايش آتش شعله ور است، با موسي سخن مي گويد و از اين سوژه در بيانات اهل عرفان و تصوف تعابيري بديع و برداشت هاي لطيفي شده است.
چنان كه:
شيخ محمود شبستري مي گويد:«روا باشد انا الحق از درختي
چرا نبود روا از نيك بختي
همه ذرات عالم همچو منصور
تو خواهي مست گيروخواه مخمور»
يا مرحوم ملاهادي سبزواري در غزلي كه به استقبال حافظ رفته است فرمايد:
«موسي نيست كه دعوي انا الحق شنود
ورنه دعوي تو اندر شجري نيست كه نيست»
در جاي ديگر خداوند به دو درخت انجير و زيتون و رستنگاه اين دو كه به نظر بعضي از مفسرين سرزمين فلسطين مي باشد، سوگند ياد مي كند چنان چه مي فرمايد:«والتين والزيتون و طورسينين».
به همين علل، و دلايلي ديگر كه بنابه اختصار از ذكر همه آنها معذوريم، گاه اين آفريده زيبا و اين نعمت بزرگ پروردگار در بعضي از مذاهب و مسالك به نوعي مورد تكريم و تقديس واقع شده، چنان كه در مذهب مسيح، ترسايان از (درخت مقدس) در آداب و رسوم خود استفاده مي نمايند كه البته در اين جا به رد يا قبول آن به علت جلوگيري از اطناب كلام نمي پردازيم، گرچه در سيره نبوي از ستون حنانه كه تنه درخت خرمايي بود كه پيامبر اكرم(ص) به آن تكيه مي زد و خطابه مي فرمود ياد كرده اند و خود داستان شنيدني دارد كه بگذريم، ولي همين بس كه مولوي در مصرعي بدين نكته اشارت مي كند و مي گويد: «كمتر ز چوبي نيستي، حنانه شو حنانه شو»!
در دين مقدس اسلام نيز چنانكه اشارت رفت و بنابراهميت درخت و درختكاري در آيات و روايات و سيره حضرات معصومين(ع) و اوصياء اسلام مي توانيم به نقش و اهميت اين نعمت و موهبت عظيم پروردگار عالم پي ببريم. چنان كه بسياري از پيامبران و امامان (ع) كشاورز و باغدار بودند و خود با دست خود به غرس اشجار اقدام مي‌كردند و به اين وسيله در عمران و آباداني زميني كه خداوند به آن امر فرموده، اهتمام مي ورزيدند.
چنان كه مثلاً حضرت علي (ع) چندين نخلستان را با دست مبارك خود احداث كرد و يا امام محمد باقر (ع) در غرس درختان و كشت و زراعت حتي در گرماي تابستان كوتاهي نمي فرمود.
پيامبر عظيم الشان اسلام (ص) نيز علاوه بر دامداري و تجارت به غرس اشجار و زراعت اقدام
مي فرمودند و در حفظ و حراست از درختان حتي در جنگ با دشمنان و اشغال سرزمين آنها به سربازان اسلام تاكيد مي فرمودند.
در اهميت درخت و درختكاري همين بس كه در روايتي معتبر از يكي از معصومين(ع) نقل است كه: «حتي اگر ديدند قيامت بر پا شد و شما مشغول كاشتن درختي هستيد ازاين عمل نيك خود دست برنداريد». و اين نشانگر تاكيد و توصيه اولياء عظيم الشان اسلام به حفظ و حراست از درختان و اهميت درخت و درختكاري است. گرچه متأسفانه با پيشرفت تكنولوژي، تخريب جنگل‌ها و نابودي درختان علي رغم اهميت و نقش عظيمي كه در زندگي انسان و حيوان و طبيعت دارد رو به افزايش است، اما جاي خوشبختي است كه بشر امروز به اين عمل زشت خود اذعان و اقرار دارد و سازمان‌هايي را براي حفظ و حراست و گسترش پارك ها و ازدياد درختان به وجود آورده است.
در اين جا به جهت اهميت اين موضوع و اهتمام بيشتر به اين امر خير لازم است به پاره اي از فوايد درخت و درختكاري اهميت و نقش درخت در طبيعت و زندگي انسان و حيوان به طور اختصار اشاره كنيم. كه از اين رهگذر، نسبت به اين موضوع و امر خير سعي و اهتمام بيشتري ورزيم.
1- درخت جلوه اي از حق و مظهري از مظاهر زيباي پروردگار عالم و موهبتي عظيم از مواهب لايتناهي اوست، به طوري كه طبيعت بدون آن ناموزون و زشت مي نمايد. وجود جنگل و حضور درخت در صحنه طبيعت و زندگي انسان زيبايي بخش و شادي آفرين و موجب سبزي و خرمي و آسايش و رفاه و صفا و پاكي و طراوت است و از آن جا كه خدا زيباست و زيبايي را دوست دارد، آن روز كه طبيعت بكر بود و حضور دست تخريب گر انسان نبود، زمين پوشيده از درخت و گياه بود و لبريز از گل و گياه و پرنده و نور و آب و مملو از سبزي و خرمي و زيبايي و شكوه.
2- درختان نبض زمينند و مايه حيات انسان و حيوان و حتي بعضي از گياهان، چرا كه درختان با جذب گازهاي سمي از جمله گازكربنيك و ساخت و دفع اكسيژن كه يكي از اساسي ترين نيازهاي حيات انسان و حيوان است، باعث دوام حيات انسان و سلامت چرخه طبيعت مي شوند. كمبود درختان و تخريب و نابودي جنگل ها به ويژه در اين عصر دود و دم زندگي ماشينيزم، موجب انقراض نسل انسان و حيوان خواهد شد.
3- برگ و شاخه هاي نازك درختان بخش مهمي از تغذيه حيوان و گاه انسان را فراهم مي سازد. و نيز در توليد گوشت مصرفي انسان نقش اوليه را دارد.
4- ميوه بسياري از درختان مورد استفاده انسان و حيوانات است، به طوري كه مي تواند در سلامت تغذيه انسان و تأمين ويتامين هاي مورد نياز آدمي تأثير به سزايي داشته باشد. در فوايد گياه و گياه خواري در متون دستورات ديني و طبي توصيه هاي زيادي شده و امروزه ثابت شده است كه انسان اوليه از ميوه درختان گذران زندگي مي‌كرده و بنابر نص قرآن كريم خداوند بشر اوليه را كه آفريد تنها به او دستور داد از هر نوع ميوه اي كه مي خواهد بخورد الا ميوه ممنوعه كه در اين جا وارد بحث تفسيري نمي شويم كه ميوه ممنوعه چه بوده، اما اين نكته مستفاد مي‌شود كه خداوند نگفته از گوشت حيوانات هم بخور، اما دستور داده اند از ميوه درختان براي رفع گرسنگي خود بهره مند شويد.
بنابراين از نظر طبي انسان مي تواند بدون استفاده از گوشت زندگي كند، اما بدون ميوه و گياه هرگز. حضرت امير نيز مي فرمايد: «شكم خود را گورستان حيوانات ننماييد» كه از اين جمله اهميت كاشت درخت و گياه كه مقدمه استفاده از آن است روشن مي‌شود.
5- چوب درختان در صنايع چوب بري و تأمين بخش مهمي از وسايل مورد نياز معيشتي و نيز وسايل رفاهي و تجملي زندگي انسان نقش اساسي دارد.
6- درختان مي توانند در جلوگيري از فرسايش خاك زراعي و مفيد زمين در هنگام سيل نقش مهمي داشته باشند.
7- درختان در تغيير و تبديل آب و هوا و اعتدال و لطافت آن نقش به سزايي دارند و تشكيل جنگل و توسعه آن نه تنها تغيير اساسي در روند آب و هوا دارد، بلكه در حشر و نشر پرندگان، چرندگان و ديگر حيوانات اهلي و وحشي و نهايتا تعادل در چرخه طبيعت نقش مفيد و ارزنده اي دارد.
8- سايه و ريشه درختان در توليد و حفظ و رشد گياهاني كه نمي توانند ريشه خود را به اعماق زمين براي جذب آب مورد نياز خود بفرستند و يا طاقت تابش مستقيم نور خورشيد را به ويژه در فصل گرما و تابستان ندارد و يا نمي توانند در مقابل باد و باران هاي تند مقاومت نمايند، تأثير به سزايي دارد.
9- در فصل خزان برگ درختان مي تواند «ابركود» متراكمي بسازد كه هوموس يا سيا خاك (گياخاك) ناميده مي‌شود، اين ماده خاصيت «گلوئيدي» دارد و نگهداري آب توسط خاك را افزايش مي دهد. مواد معدني نيز توسط هوموس جذب شده و از هرز رفتن آن جلوگيري مي كند. هوموس را با خاك مخلوط مي كنند تا موارد مغذي ضروري براي رشد گياه را تأمين نمايد، ضمنا در فصل خزان كشاورزان، باغداران و گل و گياه كاران از كود ساخته شده از انبوه برگ درختان استفاده لازم را مي نمايند.
10- بسياري از درختان از قديم الايام در صنعت داروسازي و عطاري و حتي به دست آوردن نوعي از چسب مورد استفاده قرار گرفته اند، مثلا بهترين نوع چسب چوب از صمغ بعضي از درختان و بهترين ماده ضدعفوني كننده از برگ درخت سدرو سنجد و بهترين رنگ مو از درخت حنا و بهترين مواد خوشبوكننده از چوب درخت عرعر و بهترين نوع عطر براي رفع خستگي در كارگاه هايي كه مي خواهند توليدشان را بالا ببرند از درخت سرو به دست مي آيد.
اين ها مواردي بود از فوايد بي شمار درخت كه ما به اقتصار و اختصار به آنها اشاره شد.
در پايان اميد آن كه هر كدام از ما هر ساله لااقل با غرس يك درخت و كاشتن يك نهال در اين سنت حسنه الهي شركت جوييم و در توسعه جنگل ها و باغ ها و حفظ و حراست بيشتر از اين نعمت بزرگ و موهبت زيباي پروردگار عالميان بكوشيم و زمين را به بهشت اوليه و موطن وجود خاكي انسان اوليه كه خداوند در قرآن كريم در قصه خلق و هبوط آدم به آن اشارت نموده است، تبديل كرده و زمين اين موطن اصلي خود را به اصل خود مبدل گردانيم و چون گذشته لبريز از سبزي و خرمي و صفا و پاكي سازيم.

 

نخلستان علی علیه السلام

امیرمؤمنان حضرت علی علیه السلام ، پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله ، با دست مبارک خویش، چاه ها و قنات های بسیاری حفر می کرد که آثار آن ها هنوز در حجاز باقی است و آب گوارایش با نام «آبارِ علی» یعنی چاه های علی علیه السلام مشهور است. ایشان سپس با آب آن ها، نخلستان هایی بزرگ می ساخت، به طوری که توانست هزار بنده را با درآمد آن آزاد ساخته و مخارج زندگی فقیران را تأمین کند.

شگفتی های درخت از زبان امام صادق علیه السلام

امام صادق علیه السلام در سخنان گهربار توحیدی خود، برای یکی از اصحابش به نام مُفَضّل چنین می فرمایند: «در آفرینش درختان بیندیش. از آن جا که درخت نیز بسان حیوان، همواره به غذا نیازمند است و از طرفی مانند آن دهان و حرکت ندارد، ریشه هایش در دل زمین فرو رفته تا مواد غذایی را به دست آورد. پس زمین، مانند مادر، پرورش دهنده آن است و ریشه ها چون دهان آن است که با آن ها غذا را از زمین می گیرد. آیا نمی بینی که ریشه ها مانند طناب های خیمه، به هر طرف از زمین دویده تا قامت بلند درخت را بر سر پا نگهدارد و اگر این ها نبودند، چگونه یک نخل تنومند و بلند و صنوبر و چنار بزرگ و تناور، در توفان ها و تندبادهای سهمگین بر پای می ایستادند. ای مفضّل! در بوته ای ضعیف و ناتوان، همراه با میوه های سنگینی چون خربزه و هندوانه بیندیش و در حکمت و تدبیر این کار فکر کن. آن گاه که تقدیر بر آن شد که این بوته ضعیف، میوه های سنگین بار دهد، چنان مقرر گردید که بر روی زمین بگسترد. اگر مانند درخت می ایستاد، قادر به حمل این میوه های سنگین نبود و پیش از آن که میوه ها برسند، همه چیز درهم می شکست».